Agata Jałosińska

Zakończył się 7. Międzynarodowy Festiwal Filmowy Żydowskie Motywy. Feniksy, statuetki dla zwycięskich reżyserów, rozdano w sali kina Muranów. Wśród nagrodzonych -- filmy mówiące o przeszłości, pokazujące dylematy codzienności i zastanawiające się nad przyszłymi zmianami.

wideo:  Tomek Kurowski

Zwyciężył „Prezent dla Stalina” w reżyserii Rustema Abdrashova.

Brązowego Feniksa dla filmu fabularnego dostał Omri Givon za „Siedem minut w niebie”. Twórca „Opuszczając gniazdo”, Eric R. Scott, został uhonorowany trzecim miejscem w kategorii filmu dokumentalnego. Historia dwóch kobiet, przedstawiona wfirmie „Czarodziejka”, znalazła uznanie jury. Reżyserki, Moran Somer i Michal Abulafia, uhonorowano trzecią nagrodą w kategorii filmu krótkometrażowego/eksperymentalnego/animowanego.

Michal Abulafia i Moran Somer, fot. Filip Błażejowski

W tym roku zostały przyznane dwa drugie miejsca w kategorii filmu dokumentalnego. Wyróżniono film „Einsatzgruppen -- brygady śmierci” francuskiego reżysera, Michaëla Prazana oraz, równorzędnie, dokument „Pizza w Auschwitz”, wyreżyserowany przez Moshe Zimermana. Benjamin Freidenberg, autor „Wycieczki z przewodnikiem” został uhonorowany Srebrnym Feniksem dla filmu krótkometrażowego/eksperymentalnego/animowanego.

Michaël Prazan, fot. Filip Błażejowski

Jak co roku, swoje nagrody przyznały współpracujące z Festiwalem, organizacje żydowskie. Wyróżnienie Fundacji Shalom otrzymał film „Religion.com”, w reżyserii Rona Ofera. Obraz Alexandra Stupnikova, „Wyklęci. Żydowscy partyzanci z Białorusi”, wygrał nagrodę Związku Postępowych Gmin Żydowskich “Beit Polska”. Nagroda Gminy Żydowskiej trafiła w ręce młodego reżysera, Ivo Krankowskiego za film „8 historii, które nie zmieniły świata”. Odebrał go wspólnie z pomysłodawcą scenariusza, Janem Śpiewakiem. Młodzi twórcy otrzymali również nagrodę publiczności.

Alexander Stupnikov, fot. Filip Błażejowski

Rozmowa z Erikiem R. Scottem, reżyserem filmu „Opuszczając gniazdo”, zdobywcą Brązowego Feniksa na tegorocznym Festiwalu „Żydowskie Motywy”

Magdalena Mips: Przede wszystkim gratuluję Panu otrzymania nagrody.

Eric Scott: Dziękuję bardzo.

Byłam naprawdę poruszona filmem – z jednej strony jest to bardzo ciekawy obraz o tym, jak zróżnicowane jest środowisko żydowskie i jak zróżnicowany jest sam judaizm, z drugiej – to historia niezwykle odważnych ludzi i przejmująca opowieść o pragnieniu wolności i byciu sobą.

Bardzo dobrze to uchwyciłaś. Szczerze mówiąc, zacząłem robić ten film z bardzo negatywnym nastawieniem, przede wszystkim antychasydzkim. Rodził się we mnie jakiś rodzaj złości na ultra ortodoksyjne środowiska, na ich stosunek do tych wszystkich młodych ludzi, o których miałem opowiedzieć. Jednak z każdą chwilą zgłębiania się w temat filmu zmieniałem zdanie. Przecież też jestem Żydem, świeckim (“secular Jude”), mam swoje własne uprzedzenia i poglądy na temat chasydów i ich świata. Ale im głębiej wchodziłem w ich środowisko, im większą wiedzę zdobywałem. Przekonałem się, że zewnętrzne wrażenie to tylko wrażenie, że wewnątrz społeczności chasydzkie są tak samo różnorodne i barwne, jak społeczeństwo poza wspólnotami.

Odejście ze wspólnot rodzin chyba dla bohaterów filmu nie było takie proste?

To niesamowicie trudne decyzje. Dla chasydzkiego dziecka opuszczenie świata, z którego pochodzi, jest niezwykle trudne. Przede wszystkim opuszczając ten świat nie mają za sobą żadnej ścieżki powszechnej edukacji. Możesz umawiać się z chasydzkim dzieckiem: „Spotkajmy się na równoległej ulicy”, a ono zapyta: „Równoległej? Co to jest równoległej?”. Mają za sobą trzystopniowe kursy matematyki. Często jednak nie znają angielskiego ani żadnego innego świeckiego języka. Nie mają żadnych zawodowych kwalifikacji. Nie mają zdolności, by zapewnić sobie godne życie poza wspólnotą. Nie mają tam rodziny, nie mają też przyjaciół. Gdy decydują się na odejście ze wspólnoty, nie mają nic. Zdarza się, że opuszczane rodziny są tak zasmucone, że odprawiają ceremonię żałobną. Tak jakby to dziecko po prostu umarło. Historię, będącą inspiracją do zrobienia tego filmu opowiedział mi mężczyzna, który w Jerozolimie opuścił chasydzką wspólnotę. Jego siostra została zamordowana w samobójczym ataku bombowym w Jerozolimie. Następnego dnia po wypadku jego wuj zadzwonił, by powiedzieć mu: „Teraz twoi rodzice mają dwoje martwych dzieci. Nie przychodź na pogrzeb”. Ból tych młodych ludzi jest potworny. Poczucie winy jest okropne. Jednakże pragną być takimi ludźmi, jakimi sami chcą być. To pragnienie jest tak silne, że gotowi są zrobić wszystko, co uważają za słuszne, by to osiągnąć.

Czy ze względu na specyficzne wychowanie tych dzieci można powiedzieć, że chłopcom łatwiej opuścić dom niż dziewczynom lub na odwrót?

Powiem w ten sposób: dziewczyny mają większą od chłopców wiedzę o świecie. Chłopcy są przeznaczeni do nauki, dziewczyny – do opieki nad rodziną, zajęcia się finansami rodzinnymi, formalnymi kwestiami codziennego życia. Mają większe umiejętności matematyczne, lepiej władają konkretnym językiem –mają większy zakres przydatnej, nie związanej z religią wiedzy. Z drugiej strony, kiedy młoda dziewczyna zda sobie sprawę z tego, kim jest ma 14, 15 czy 16 lat. W chasydzkim świecie przed swoimi 18. urodzinami ma już męża. Nim osiągnie wiek 19 lat, ma już dziecko. Więc to okno umożliwiające drogę odejścia ze wspólnoty otwiera się między 16 a 18 rokiem jej życia. To bardzo krótki czas. Decyzję o tym, że chce odejść musi podjąć zanim będzie miała 18 lat. W przeciwnym razie okno zostanie zamknięte na zawsze. Chłopcy mają więcej czasu. Nie są też tak dokładnie pilnowani jak dziewczyny. Mają też więcej szans na kontakt z pokusami świeckiego świata. Internet jest szczególnie niebezpieczny z tego punktu widzenia, bo daje dzieciakom szansę na odkrycie wszystkich rzeczy, których normalnie w chasydzkiej wspólnocie by nie poznały.

Bohaterowie Pana filmu byli niezwykle dumni ze swoich decyzji o odejściu ze wspólnot. Czy łatwo było z nimi o tym rozmawiać?

Dzieci, które opuściły gniazdo nie ogłaszają się w książce telefonicznej. Często te odejścia są najtragiczniejszymi i najokropniejszymi doświadczeniami ich rodzin. Kiedy starałem się znaleźć osoby, które mogłyby mi o tym kroku opowiedzieć, miałem mnóstwo wątpliwości. Przede wszystkim zastanawiałem się, czy w ogóle będą chciały o tym rozmawiać. Później – czy jeśli będą chciały porozmawiać ze mną, będą chciały również pokazać się przed kamerami? Jeśli zgodziłyby się na to, czy dobrze wypadną? Czy będą w stanie opowiedzieć swoje historie spójnie, zrozumiale i ciekawie? Czy kamera je polubi? Czy będą się dobrze czuły współpracując ze mną? Czy mi zaufają? Zrobienie tego filmu wymagało ogromnego zaufania. Osoby, z którymi rozmawiałem, były na swój sposób bardzo wrażliwe i delikatne. Ich życie dopiero się zaczynało. A one były tym naprawdę przerażone. Pan Pinchus, ojciec chłopców, musiał przejść nawet dłuższy proces. Dla niego opuszczenie chasydzkiego świata przez dziecko to ogromny wstyd. Co gorsza, jeśli dziecko opuszcza wspólnotę, cała jego rodzina jest tym naznaczona. Wszystkie małżeństwa w chasydzkim świecie są zaaranżowane. Jeśli ktoś z twojej rodziny odejdzie, uważana jest ona za rodzinę skażoną. Małżeństwa twoich braci i sióstr mogą stanąć pod znakiem zapytania – „Nie chcemy, by nasze dziecko wyszło za twoje. Spójrz, co stało się z jednym z twoich synów”. Kiedy młody człowiek odchodzi ze wspólnoty, rzutuje to nie tylko na niego i jego relacje z rodzicami. Ma to też znaczący wpływ na życie jego rodzeństwa.

Opuszczając gniazdo, (na zdjęciu drugi od prawej - Eric Scott), fot. materiały dystrybutora

Podziwiam pana Pinshusa. Mimo że w filmie mogliśmy zobaczyć, jak ciężka była dla niego ta sytuacja, że przyswojenie wiadomości o opuszczeniu wspólnoty przez Leviego było bardzo trudnym procesem, powiedział on swemu synowi, że tylne drzwi jego domu są zawsze otwarte – na wypadek, gdyby ten chciał wrócić.

Pan Riven niezmiernie kocha swe dzieci. Szczerze chce, by były znów chasydami. Nie chce zamykać im drzwi. Nie chce się nigdy od nich odwrócić. Prawdą jest jednak, że w bardzo wielu chasydzkich rodzinach, moment odejścia dzieci to koniec. Nie ma żadnej drogi powrotu.

Na ekranie widzieliśmy, że Levi, Hudi i Pinchus, mimo tego, co ich dzieli, wspólnie przygotowywali się do święta.

Budowali razem drewnianą chatkę – „sukkę” na Sukkot, żydowskie święto dziękczynienia. To, że chłopcy byli poza chasydzką wspólnotą, tu się nie liczyło. To rodzina. To tak, jakby nadchodziło Boże Narodzenie i ktoś kłócił się ze swoimi rodzicami. Nie przyszedłby udekorować choinki? To rodzina. Nawet jeśli byłby to poważny spór, w tym szczególnym czasie zszedłby na drugi plan.

Jak wygląda życie religijne tych, którzy opuścili chasydzkie wspólnoty? Nie przestają chodzić o synagog?

Niektórzy przestają, inni nie. To bardzo indywidualna sprawa. Bohaterowie mojego filmu różnią się w swoim przywiązaniu do religii i praktykowaniu judaizmu. Levi zdecydowanie nie jest tym zainteresowany, podobnie Sara. Dla Z kwestie religijne są bardzo ważne, tkwią w nim głęboko. Myślę, że się odnajdzie na nowo w judaizmie, na pewno jednak nie będzie to odłam chasydzki. Baysa też to czuje, ona to śpiewa, wyśpiewuje. Wydaje mi się jednak, że nie praktykuje. Wiele osób nadal czuje związek ze swoim pochodzeniem, nie oznacza to jednak, że będą praktykować. Wszyscy pozostają Żydami, wszyscy są z tego dumni. Nie chcą stracić swej żydowskiej tożsamości. To jednak, czy powrócą do judaizmu, jest bardzo indywidualną kwestią. Ewoluującą też w czasie. Czasami trzeba się cofnąć, by dopiero potem zrobić krok do przodu.

Ci, którzy opuścili chasydzki świat tworzą własne wspólnoty.

W Jerozolimie wspólnota Hillel zajmuje się pomaganiem tym, którzy opuścili swe gniazdo. W Izraelu jednak chasydzka kwestia jest kwestią polityczną. Chasydzi stanowią sporą część społeczeństwa, głosują masowo na partie religijne i nie służą w armii izraelskiej. Mają swoje miejsca w parlamencie, często formują koalicje i wywierają określony wpływ na społeczeństwo izraelskie np. próbując przeforsować zakaz funkcjonowania komunikacji miejskiej podczas szabasu. Niepraktykujący Izraelici oczywiście nie podzielają podobnych poglądów. Poza Izraelem kwestia chasydzka nie ma takiego wymiaru. W Izraelu jest więc Hillel, jedna organizacja działa również w Nowym Jorku. Nie ma jednak podobnej w Montrealu [Montreal, Nowy Jork i Jerozolima to miejsca, w których żyją bohaterowie filmu – przyp. MM], tam chasydzkie dzieciaki, które opuściły rodziny, nie mają miejsca, gdzie mogłyby się zwrócić po pomoc. Z prawnego punktu widzenia nikt im nie powinien pomagać. To wbrew przepisom – by uzyskać pomoc powinni osiągnąć skończyć 18 lat. Niektórzy kończą śpiąc na ulicach lub kręcą się na dworcach.

Czy zdarza się, że ci, którzy odeszli z chasydzkich wspólnot, jednak wracają?

Tak, niektórzy wracają, bo nie odnaleźli się w nowej dla siebie rzeczywistości. Warto jednak wiedzieć, że naprawdę spora grupa Żydów wstępuje do wspólnot chasydzkich. Głęboka religijność jest wtedy kwestią woli i decyzji dorosłej już osoby. Gdy możesz zdecydować, czy zostać buddystą, czy zostać chasydem, jest zupełnie inaczej, niż gdy wspólnota dokonuje wyboru za ciebie. A kiedy pochodzisz z chasydzkiej rodziny, oczekuje się od ciebie, że będziesz podążał za decyzjami rodziców.

Na koniec chciałabym przekornie zapytać, co „Opuszczając gniazdo” może powiedzieć tym, którzy nie są szczególnie zainteresowani tematyką żydowską? Czy to film też dla nich?

Wydaje mi się, że jest pewien poziom uniwersalności w tym filmie, który nie wymaga zainteresowania ani judaizmem, ani chasydyzmem, ani sprawami związanymi z kulturą żydowską. Myślę, że ten film jest opowieścią o ojcach i synach, o rodzicach i ich dzieciach, o społeczeństwie, w którym pokolenie rodziców pochodzi z określonego środowiska, do którego nie chcą należeć ich dzieci. W Polsce może to być próba wyboru np. zawodu. Żyć z czarnoskórą kobietą, śpiewać na ulicy. To także opuszczanie gniazda. Wyznanie swoim rodzicom: „Mamo, tato, jestem homoseksualistą. Chcę żyć z moim chłopakiem/ moją dziewczyną”, gdy oni są fundamentalistycznymi katolikami i nie są w stanie tego zaakceptować jest także opuszczaniem gniazda. Ktoś, kto pochodzi z antysemickiej polskiej rodziny, jego rodzice słuchają Radia Maryja, a on ma szersze spojrzenie na świat, więcej rozumie, także opuszcza gniazdo. Za każdym razem, kiedy opuszczamy środowisko, w którym się wychowaliśmy, kiedy decydujemy, że nie możemy kontynuować drogi obranej przez naszych rodziców, opuszczamy gniazdo.

Iza Michaliszyn, Agata Jałosińska: Gratulujemy nagrody!
Michaël Prazan: Dziękuję.

Czy są jakieś osobiste powody, dla których zrobił Pan ten film?
Mam korzenie żydowskie. Mój dziadek urodził się w Warszawie. Jestem tutaj czwarty raz i jestem wzruszony pobytem tutaj. Moja cała rodzina zginęła podczas wojny, część w Oświęcimiu. Ten film był ostatnią szansą, aby dowiedzieć się  prawdy o tych wydarzeniach od ludzi, którzy pamiętali te czasy. Parę lat później nie było to już możliwe.

Podczas odbierania nagrody, powiedział Pan, że to Pana pierwsza nagroda…
Dla mnie było pewne, że jeśli uda się coś z jakimś filmem, to będzie to właśnie za ten film.

Jakiej prawdy o tamtych wydarzeniach szukał Pan robiąc film „Einsatzgruppen”?
Pytanie ma kilka poziomów. Przede wszystkim szukałem prawdy historycznej. Ta część ludobójstwa nigdy nie była pokazana w filmie. Szukałem też wszystkiego, co można było znaleźć – w archiwach, ale też od ludzi, którzy mieli wiedzę na ten temat. Jednak to przede wszystkim były wstrząsające obrazy tego, co działo się w latach wojennych.

Czy dowiedział się Pan czegoś nowego o ludziach, robiąc ten film?
Było dla mnie nowe, że ludzie, którzy byli w „Einsatzgruppen”, byli bardzo wykształceni, mieli doktoraty. Mimo to barbarzyństwo było wpisane, w to, co robili. Tragiczne było to, że nie można było od tych zbrodni uciec. Ludzie byli osaczeni przez nazistów, nie mieli szans ucieczki. I najgorsze w tym, co odkryłem było to, że naziści byli zafascynowani fotografowaniem i filmowaniem tego, co robili. Zachowywali się jak podróżnicy, jak turyści, dokumentując codzienność.

Zygmunt Bauman powiedział, że podczas II wojny światowej możliwa była taka skala zbrodni, ponieważ kat nie patrzył na swoją ofiarę, Paktycznie nie wchodził z nią w relację.
Ludzie, którzy stanowili skład „Einsatzgruppen”, po jakimś czasie pracy, od 1942 roku, byli poddawani kontroli psychiatrycznej i leczeni, ponieważ nie byli w stanie wytrzymać wykonywania na co dzień zadań – mordowania dzieci i dorosłych. Na dalszym etapie rozwijania systemu, powstawały komory gazowe, by uniknąć kontaktu między katem i ofiarą.

Czy to, że dużo czasu spędził Pan w Japonii, ma wpływ na sposób, w jaki Pan postrzega człowieka i realizuje swoje filmy?
Nie zrobiłbym tego filmu w taki sposób, nie będąc wcześniej w Japonii. Mój pobyt tam uwarunkował mój sposób widzenia drugiego człowieka – jako obcego, a jednocześnie wartego zrozumienia i poznania. Konieczność przebicia się przez mur bariery kulturowej podczas pobytu w Japonii, nauczyła mnie odnajdowania człowieczeństwa w każdym.

Czy ma Pan jeszcze podobny „duży” temat filmowy przed sobą do zrobienia?
Myślę o filmie na temat Adolfa Eichmanna.

Siedem minut – tyle według legendy dusza Galii była poza jej ciałem, dając szansę na zmianę przyszłości. Niegotowa jednak na odejście, powróciła.

Omri Givon, pisarz i reżyser młodego pokolenia pochodzący z Jerozolimy, poruszył w swoim filmie problem konfliktu izraelsko – palestyńskiego. Jednak Givon nie skupia się na nim. Konflikt jest tylko tłem wydarzeń.  Cała historia widziana jest z perspektywy Gali – młodej dziewczyny, która przeżyła zamach terrorystyczny w autobusie i stara się wrócić do normalności. Ponad rok trwa jej dochodzenie do zdrowia fizycznego i równowagi psychicznej.

Siedem minut w niebie, fot. materiały dystrybutora

Film można rozpatrywać na kilku płaszczyznach. Wydaje się, że dla każdego widza ważny może być zupełnie inny aspekt historii. Nie jest to typowa opowieść o samobójcy terroryście. Na pierwszym planie jest bowiem wątek psychologiczny, przedstawiony przez pryzmat głównej bohaterki. Kwestia powrotu do życia sprzed wybuchu jest tu niezmiernie ważna. Bohaterka cały czas zastanawia się, co by się stało, gdyby: wyszła z domu wcześniej, nie pokłóciła się z ukochanym. Wszechobecne „gdyby”, na które nie ma odpowiedzi i które tak naprawdę nic nie zmienia.

Tytułowe siedem minut można odczytywać jako czas, w którym dziewczyna miała możliwość zmiany swojego losu. Podczas reanimacji po wybuchu bomby w autobusie była przez siedem minut nieprzytomna. Jej dusza opuściła wtedy ciało. Galia widziała, co może się stać w jej życiu, jeśli Oren – jej chłopak – umrze. Jak będzie radziła sobie w nowej, obcej dla niej rzeczywistości i jak na nowo pozna miłość. Wydaje się, że jej podświadomość rozpatruje możliwość innego scenariusza na życie. Ostatecznie przegra ona ze zdrowym rozsądkiem. Być może nie ma odwagi na tak radykalne zmiany, boi się tego, co może nastąpić. Kochając jednak dwóch mężczyzn – nawet wbrew własnemu szczęściu – nie może pozwolić, by któryś z nich umarł. Reżyser pokazał, że ludzkie życie jest zaplanowane od początku do końca i nawet „przypadkowa” śmierć nie jest w stanie zmienić zapisanego nam losu.

„Siedem minut” wciąga od samego początku i – choć wydaje się, że miłosny wątek wpleciony do fabuły jest przewidywalny i oklepany – na pewno zaskoczy. Nie wszystkim, co prawda, spodoba się zakończenie, ale nie można koło niego przejść obojętnie.

Film zaskarbił  sobie uznanie jury na Warszawskim Festiwalu Filmowym w ubiegłym roku w konkursie “1-2″ na pierwszy lub drugi pełnometrażowy film fabularny w dorobku reżyserów z całego świata oraz na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Hajfie w 2008 roku.

Siedem minut w niebie (Seven Minutes in Heaven), reż. Omri Givon, Izrael/Francja/Węgry 2009, 94 min

Tomasz Kurowski