Agata Jałosińska

Zakończył się 7. Międzynarodowy Festiwal Filmowy Żydowskie Motywy. Feniksy, statuetki dla zwycięskich reżyserów, rozdano w sali kina Muranów. Wśród nagrodzonych – filmy mówiące o przeszłości, pokazujące dylematy codzienności i zastanawiające się nad przyszłymi zmianami.

www.youtube.com/watch?v=UexvtLwEAOw

wideo:  Tomek Kurowski

Zwyciężył „Prezent dla Stalina” w reżyserii Rustema Abdrashova.

Brązowego Feniksa dla filmu fabularnego dostał Omri Givon za „Siedem minut w niebie”. Twórca „Opuszczając gniazdo”, Eric R. Scott, został uhonorowany trzecim miejscem w kategorii filmu dokumentalnego. Historia dwóch kobiet, przedstawiona wfirmie „Czarodziejka”, znalazła uznanie jury. Reżyserki, Moran Somer i Michal Abulafia, uhonorowano trzecią nagrodą w kategorii filmu krótkometrażowego/eksperymentalnego/animowanego.

Michal Abulafia i Moran Somer, fot. Filip Błażejowski

W tym roku zostały przyznane dwa drugie miejsca w kategorii filmu dokumentalnego. Wyróżniono film „Einsatzgruppen – brygady śmierci” francuskiego reżysera, Michaëla Prazana oraz, równorzędnie, dokument „Pizza w Auschwitz”, wyreżyserowany przez Moshe Zimermana. Benjamin Freidenberg, autor „Wycieczki z przewodnikiem” został uhonorowany Srebrnym Feniksem dla filmu krótkometrażowego/eksperymentalnego/animowanego.

Michaël Prazan, fot. Filip Błażejowski

Jak co roku, swoje nagrody przyznały współpracujące z Festiwalem, organizacje żydowskie. Wyróżnienie Fundacji Shalom otrzymał film „Religion.com”, w reżyserii Rona Ofera. Obraz Alexandra Stupnikova, „Wyklęci. Żydowscy partyzanci z Białorusi”, wygrał nagrodę Związku Postępowych Gmin Żydowskich „Beit Polska”. Nagroda Gminy Żydowskiej trafiła w ręce młodego reżysera, Ivo Krankowskiego za film „8 historii, które nie zmieniły świata”. Odebrał go wspólnie z pomysłodawcą scenariusza, Janem Śpiewakiem. Młodzi twórcy otrzymali również nagrodę publiczności.

Alexander Stupnikov, fot. Filip Błażejowski

Rozmowa z Ivo Krankowskim, reżyserem  filmu dokumentalnego „8 historii, które nie zmieniły świata”.

– Nasz film na pewno da widzowi wiele ciepła, wzruszenia i uśmiechu. Głównym celem było wywołanie pozytywnych emocji, co przy poruszaniu tematyki żydowskiej w Polsce jest rzadkością – mówi Ivo Krankowski, reżyser. Podkreśla, że nie chciał by był to kolejny film z cyklu „gadające głowy o Holokauście”. Latem ubiegłego roku, po dwóch stronach kamery spotkali się Żydzi młodzi i starzy, aby rozmawiać o młodości i starości, kolorach dzieciństwa, wspomnieniach i marzeniach. Bohaterowie i realizatorzy pokazali nam wielobarwny obraz przedwojennej Polski.

Małgorzata Sobolewska: Skąd pomysł na film?

Ivo Krankowski: Przyszedł do mnie Janek Śpiewak, z którym chodziłem razem do żydowskiej szkoły Lauder-Morasha. Wiedział, że interesuję się reżyserowaniem. Zaproponował mi udział w projekcie społecznym, którego efektem miał być film o polskich Żydach, pokazujący ich tak, jak jeszcze nikt wcześniej tego nie zrobił.

Tak, żeby ominąć temat Holokaustu?

Tak, żeby ominąć temat Holokaustu i spróbować pokazać polskich Żydów jako ludzi, którzy mieli normalne, nierzadko szczęśliwe dzieciństwo i byli ważnym elementem społeczeństwa przedwojennej Polski. Wielu moich rówieśników-Żydów nie poznało swoich dziadków, także Janek Śpiewak. Tym bardziej ciekawe i ważne było dla nas uchwycenie opowieści starych Żydów o ich dzieciństwie i młodości sprzed czasów wojny. Tych ludzi jest już naprawdę niewielu.

Udało wam się wkraść z kamerą naprawdę blisko. Wydaje się, jakby bohaterowie opowiadali historie własnym wnukom.

To zasługa niezwykłych bohaterów. Mieliśmy olbrzymie szczęście. W filmie jest osiem historii, rozmawialiśmy z szesnastoma osobami. Przyjęliśmy zasadę, żeby nie spotykać się wcześniej z naszymi rozmówcami. Postawiliśmy na ciepło, które można wywołać w obcej osobie przy pierwszym spotkaniu, kiedy jeszcze niewiele o sobie wiemy. Listę pytań ułożyliśmy w gronie osób realizujących projekt. W większości byli to członkowie Żydowskiej Ogólnopolskiej Organizacji Młodzieżowej. Były to pytania o miłość, książki, zabawy, wakacje, podróże.

Jakub Piątek, reżyser filmu dokumentalnego „Matka”, w wywiadzie dla „Domysłów” (Gazeta Festiwalu „Watch Docs – Prawa Człowieka w Filmie”) powiedział, że naprawdę blisko da się podejść z kamerą, kiedy spędzi się z kimś dużo czasu. Kiedy się nie kręci, tylko robi wspólnie naleśniki.

To podejście jest słuszne w sytuacji, w której chcemy zrobić film o jednej konkretnej osobie. My nie robiliśmy filmu o współczesnym życiu starych Żydów w Polsce. Gdybyśmy robili taki film, weszlibyśmy głębiej w życie bohaterów, odwiedzalibyśmy ich częściej, towarzyszylibyśmy z kamerą w codziennym życiu. Chcieliśmy jednak stworzyć obraz delikatny, przenieść widza w sferę nie do końca realną.

Kto zadawał pytania, kto znalazł się po drugiej stronie kamery?

Z drugiej strony kamery była nas zawsze przynajmniej piątka, której skład się zmieniał. Pierwotnie, film miał być projektem społecznym, który zakładał, że młodzi Żydzi pójdą do starych Żydów i będą rozmawiać z nimi o dzieciństwie. Z racji tego, że byłem reżyserem, prawie nigdy nie zadawałem pytań. Siedziałem przy osobie rozmawiającej, nadzorowałem, słuchałem, podszeptywałem wskazówki. Osoby, które prowadziły rozmowy z kwestionariuszem, zmieniały się.

Z kwestionariuszem? Czy każda osoba miała ten sam zestaw pytań?

Tak, ale nie zawsze zadanych w tej samej kolejności. Było dziesięć takich samych pytań dla wszystkich. Staraliśmy się jednak, żeby rozmowa była jak najbardziej naturalna. Kilka osób opowiadało o wstrząsającym dzieciństwie, co nie wynikało jednak z pochodzenia. Naszym celem nie było zrobienie obiektywnego filmu, tylko trochę stronniczego, który miał być pozytywny.

Czyli ci, którzy mieli złe dzieciństwo albo nie weszli do filmu albo mówili tylko o tym, że mieli dobre?

W zasadzie wszystkie osoby, które wystąpiły w naszym filmie mają dobre wspomnienia z dzieciństwa. Dla niektórych, z racji wieku, było ono dużo krótsze.

Ale wspomnienia mają różne: np. pani Halina mówiła, że przed wojną: „Nie było żadnych scysji, żądnych problemów, czy to jest żydówka czy katoliczka, nigdy”. Inny bohater powiedział, że gdy wychodziło się na Okopową, gdzie była polska dzielnica, można było dostać pałką od policjanta.

Współtwórcą filmu, jest Janek Śpiewak, który jest Żydem. Tym bardziej nie chcieliśmy robić filmu, z którego wynikałoby, że przed wojną nie było antysemityzmu. Oczywiście był, choć nie tak silny jak po wojnie.

Filmowe zdjęcia są często przeplatane scenami ze starych polskich komedii. Skąd taki pomysł na realizację filmu o przedwojennym dzieciństwie polskich Żydów?

Fragmenty komedii były pomysłem Janka. Wydawało nam się naturalne, że czymś trzeba uzupełnić „gadające głowy”. Spróbowaliśmy ze starymi filmami fabularnymi. Sceny z komedii spełniają dwojaką rolę: komentarza, a czasami ilustracji. Są luźno powiązane z opowiadanymi historiami, ale dodatkowo nadają im lekkości. Znaleźliśmy części fabuły, które swoim miejscem akcji, czy tematyką zbliżały się do historii naszych bohaterów. Przedstawiały relacje międzyludzkie, dzieciństwo, sceny miłosne. Dzięki temu, że nie pokazujemy dokumentalnych historii z kronik, wprowadzamy widza w baśniowy świat dzieciństwa naszych bohaterów. Fragmenty starych komedii mają podkreślić wspomnieniowy charakter filmu i pomagać w obcowaniu z bohaterami.

Udało wam się pokazać, że te stare polskie komedie są tak samo zapomniane jak radosne dzieciństwo Żydów w przedwojennej Polsce. Widzowie jednak wiedzą, że dzieciństwo zamknęło się Holokaustem.

W świadomości polskiego widza słowo „Żyd” jest zawsze połączone ze słowem „Holokaust”. Nie zawsze tak musi być i dlatego uznaliśmy, że nie ma potrzeby poruszania w rozmowach tematu Holokaustu.

Trudno nie mówić o Holokauście. Tak naprawdę pozostaje w widzu pewien niedosyt. Jeden z bohaterów mówi: „Ale w getcie było gorzej, ale ludzie poszli do pieca. Ale ja żyję. Moje podejście jest optymistyczne.” Ale wciąż nie wiemy, co się z tymi ludźmi działo w czasie wojny?

Chciałbym, żeby tak pozostało. Podejrzewam, że inaczej dla przeciętnego widza w Polsce, byłaby to kolejna opowieść o przeżyciach z czasów Holokaustu. Dla mnie najważniejsze jest to, że Feliks Nieznanowski mógł z uśmiechem przyjąć młodych ludzi w swoim mieszkaniu i opowiedzieć o tym, jak dobrze pamięta przedwojenną Warszawę, nazwy ulic, swoją szkołę i to, że zamożne dzieci żydowskie przynosiły kanapki biednym. Czy Feliks Nieznanowski był w getcie, można sprawdzić w instytucjach żydowskich, które dbają o bardzo dokładne spisanie losów tych, którzy przetrwali. Żydowski Instytut Historyczny dysponuje zapisem całego życia tych ludzi. W filmie postanowiliśmy skoncentrować się na jednym aspekcie, choć nie uważamy, że jest to jedyny słuszny sposób opowiedzenia historii.

Co nam dadzą historie Żydów, które nie zmieniły świata?

Dadzą nam po pierwsze pamięć – przedłużą wspomnienia, które odeszłyby wraz z osobami, które je opowiadają. Mam nadzieję, że film otworzy, zwłaszcza młodym Polakom, oczy na to, jakie było społeczeństwo polskie przed wojną i pokaże, że Żydzi także mieli w Polsce normalne, szczęśliwe dzieciństwo. Film na pewno da też widzowi wiele ciepła, wzruszenia i uśmiechu. Głównym naszym celem było wywołanie pozytywnych emocji, co przy poruszaniu tematyki żydowskiej w Polsce jest rzadkością.

Film „8 historii…” był przed „Żydowskimi Motywami” już dwa razy pokazywany. Kto zasiadał na widowni, jakie były reakcje widzów?

Jeden z pokazów był oficjalną prapremierą. Byli na nim bohaterowie, ich znajomi, przyjaciele, rodziny członków ekipy. Na drugi pokaz, „facebookowy”, przyszły głównie osoby młode. Zarówno młodzi, jak i starsi docenili nasz film. Bardziej bałem się starszych, czułem, że młodzi w naturalny sposób zrozumieją mój sposób myślenia. Okazało się, że starsi znaleźli w sobie wiele dystansu i dziecięcej wrażliwości. Nigdy nie zapomnę momentu, w którym podeszli do mnie dziadkowie mojego kolegi. Bardzo przejęci, zwłaszcza babcia, dziękowali za film. Mówili, że dawno nie widzieli czegoś tak mądrego i wspaniałego. Wtedy odetchnąłem z ulgą.

Jaka jest Twoja filmowa przeszłość?

Zaczynałem w liceum, w offowej grupie Defekt Masy, którą założyliśmy z kolegami. Kręciliśmy razem przez sześć lat. Najlepsze dla samouka jest dzielenie swojej pasji z kreatywnymi rówieśnikami. Dzięki grupie mogliśmy się spełniać i robić to, co nam w duszy grało. Po maturze nie chciałem iść do szkoły filmowej, zwłaszcza tej w Łodzi czy Katowicach. Pomagałem kolegom, dostawałem się na asystentury na większych i mniejszych planach. Teraz działam w firmie producenckiej. Jestem asystentem i moim marzeniem jest robić duże filmy, jako reżyser lub producent.

Zamierzasz dalej rozwijać swoją twórczość filmową w kierunku „żydowskich motywów”?

Zobaczymy. Bardzo się cieszę, że mogłem współtworzyć „8 historii…..”. Dzięki szkole podstawowej, widzę olbrzymie znaczenie współżycia polsko-żydowskiego na przestrzeni dziejów. Zauważam je i doceniam, ale fascynuje mnie wiele innych rzeczy i innych narodów. Poza tym – nie wiem jeszcze, jak odbiorą film Żydzi na emigracji, Żydzi w Izraelu. To dopiero początek. Jest jeszcze bardzo dużo pytań, na które nie dostałem odpowiedzi.

8 historii, które nie zmieniły świata, reż. Ivo Krankowski, Polska, 35 min

Projekcje: wtorek, godz.15.55, niedziela godz. 15.45